Vaksina haqida
Vaksina haqida
COVID-19 ga qarshi ZF-UZ-VAS2001 vaksinasi Xitoy Fanlar akademiyasi Mikrobiologiya instituti va O‘zbekiston Respublikasi Innovatsion rivojlanish vazirligi huzuridagi Ilg‘or texnologiyalar markazi bilan hamkorlikda Anhui Zhifei Longcom Biopharmaceutical kompaniyasi tomonidan ishlab chiqilgan COVID-19 oqsil subbirligining adyuvantini o‘z ichiga olgan vaksinadir. Innovatsion rivojlanish vazirligi va Ilg‘or texnologiyalar markazining preparatning sinovlarida bevosita ishtiroki, shuningdek, uning klinik tadqiqotlarga qo‘shgan hissasi natijasida O‘zbekiston vaksinaning hammuallifi sifatida eʼtirof etildi.
Mazkur ZF-UZ-VAC2001 vaksinani ishlab chiqish texnologiyasi rekombinant NVX-CoV2373 (“Novavax”), EpiVacCorona (“Vektor” markazi) va boshqa shu kabi vaksinalar yaratilish texnologiyalaridan foydalanilgan.
ZF-UZ-VAC2001 vaksinasi SARS-CoV-2 koronavirusining rekombinant NCP-RBD oqsilini yaratish orqali biotexnologik usulida olingan. Emlangan kishining tanasida ushbu oqsilning paydo bo‘lishi bilan immun tizimda virusni zararsizlantiradigan antitanalarni ishlab chiqaradi.

ZF-UZ-VAC2001 vaksinasi CHO hujayralarida ishlab chiqarilgan yangi koronavirusning retseptorga bog‘lanuvchi oqsili (inglizcha qisqartma: NCP-RBD) ning rekombinant shaklini tozalab, alyuminiy gidroksidi qo‘shish orqali tayyorlangan. Adyuvant yangi koronavirus infeksiyasi oqibatida kelib chiqadigan nafas yo‘li kasalliklarini oldini olishda qo‘llaniladi.

ZF-UZ-VAC2001 vaksinasining ishlab chiqarilish texnologiyasi
ZF-UZ-VAC2001 vaksinasi SARS-CoV2 (RBD) ning S oqsilni bog‘lovchi domenga yo‘naltirilgan bo‘lib, RBD oqsilining rekombinant ekspresiyasi orqali odamlarda neytrallashtiruvchi antitanachalarni keltirib chiqaradi va SARS-CoV2 ni ho‘jayin hujayra yuzasida ACE2 retseptori bilan bog‘lanishini bloklaydi va infeksiyaning oldini oladi.

Rekombinant oqsil subbirliklariga asoslangan vaksina kafolatlangan bioxavfsiz virusli nuklein kislotalarning komponentlarini o‘z ichiga olmaydi. Vaksinani yaratishda anʼanaviy monomerli RBD bilan taqqoslaganda immunogenlikni sezilarli darajada oshiradigan dimerli RBD noyob patentlangan texnologiyasidan foydalanilgan.

Maxsus antigenni ekspresiya qilish uchun genlarni rekombinatsiya qilish texnologiyasi – yaʼni gepatit V va E, papilloma, gerpes bilan bog‘liq va boshqalarga qarshi vatsinalar ishlab chiqarishda ishlatiladigan texnologiyadir.

Ushbu texnologiya sababli boshqa koronavirusli vatsinalardan farqli o‘laroq, ZF-UZ-VAC2001 preparatini odatdagi sovutgich kameralarida qulay tarzda saqlash va tashish mumkin, chunki u o‘ta past harorat sharoitlarini talab qilmaydi. Tavsiya etilgan harorat oralig‘i 2-8°C bo‘lib, ikki yilgacha saqlanishi mumkin.


Vaksinaning klinikoldi tadqiqotlari
Vaksinaning klinikoldi tadqiqotlari 120 ta kemiruvchilarda va 40 ta qisqichbaqa bilan oziqlanuvchi makaka maymunlarida o‘tkazildi.
Sichqonlarga mushak ichiga 14 kun oralig‘ida 2 doza miqdorda, makakalar esa 4-8-10 xafta davomida vaksina yuborildi.

Sichqonlar va makakalar tasodifiy og‘irlikni muvozanatlash usuli bo‘yicha 30ta kalamushdan 4 ta guruhga taqsimlandi:

– yengil nazorat guruhi;
– adyuvant-nazorat guruhi;
– kam doza miqdorli guruh;
– yuqori doza miqdorli guruh

Preparat 3 marta yuborildi:
– sichqonlarga – 1-, 15- va 29-kuni;
– makakalarga – 4-, keyin 8- va 10-hafta davomida.

Emlashdan keyingi tiklanish davri ikki hafta etib belgilandi. Bu vaqt oralig‘ida hayvonlar to‘liq tekshiruvdan o‘tkazildi.

Ikkinchi emlashdan 14 kun o‘tgach, qon namunalari to‘planib, mikrobiologiya instituti tomonidan koronavirusga qarshi antigenga xos IgG antitanalar darajasini aniqlash uchun sinovdan o‘tkazildi.

Natijalar rekombinat yangi koronavirus vaksinasi yuqori darajadagi antigenga xos titerlar chiqarilishiga turtki berishi mumkinligini ko‘rsatdi. Emlashdan keyin hayvonlardagi IgG antitanalar, vaksinaning yaxshi immunogenlikka ega ekanligini ko‘rsatdi.

Rekombinant vaksinaning immunogenligini o‘rganish maqsadida tekshiruv toksiklik testi bilan birgalikda amalga oshirildi. Uch dozali emlashdan so‘ng qonda koronavirus boshoqli oqsil mavjudligi tahlili o‘tkazildi.

Kalamushlarda o‘tkazilgan test natijalari rekombinat vaksina emlashdan keyin kalamushlarda IgG antitanalarining sekretsiyasini keltirib chiqarishi mumkinligini ko‘rsatdi. Uchinchi immunizatsiyadan so‘ng, tiklanish davrida yuqori dozali va past dozali guruhlar o‘rtasida sezilarli farq ko‘rinmadi va antitanalar darajasi 106 ga yetib, emlash va yaxshi immunogenlikning samaradorligini ko‘rsatdi.

Makakaning test natijalari ham antitanalar darajasini yuqoriligini ko‘rsatdi, ammo yuqori doza miqdordagi guruh ham, past doza miqdordagi guruhlarda ham ikkinchi va uchinchi doza o‘rtasida sezilarli farq bor edi va uchinchi dozadan oldin antitanalar darajalari o‘rtasida farq mavjud emas edi. Shuning uchun ushbu vaksina bilan emlashlar soni kamida ikki dozada aniqlandi.

Shuningdek kemiruvchilarda olib borilgan farmakologik tadqiqotlar xulosasiga ko‘ra, ushbu vaksina, qisqichbaqa isteʼmol qiladigan makakalarda gumoral immunitet taʼsirini keltirib chiqarishi mumkin. Zardob namunalardagi antitanalarni aniqlash va baholash shuni ko‘rsatadiki, ushbu vaksina bilan turli hayvonlarni immunizatsiya qilish tanani yuqori darajada neytrallashtiruvchi antitanalarni ishlab chiqarishga undashi mumkin.

Shunday qilib, tekshirilayotgan preparatning samaradorligi va immunizatsiyadan so‘ng hayvonlarda hujayralardagi o‘ziga xos immun reaksiyalarni rag‘batlantirish qobiliyati aniqlandi. Barcha natijalar shuni ko‘rsatdiki, vaksina yaxshi immunogenlikka ega va gumoral va hujayrali immunitetning keng spektrini qo‘zg‘atishi mumkin, shunga muvofiq dori odamlarda klinik sinovlar uchun tavsiya etilgan.
Vaksinaning klinik tadqiqotlari
I-bosqich klinik tadqiqotlar

Koronavirusga qarshi rekombinant vaksina I-bosqich klinik tadqiqot tasodifiy, ikki tomonlama nomaʼlum, platsebo nazoratli klinik tadqiqoti hisoblanadi. I-bosqich sinovlari 2020 yil iyun oyida Xitoyning Chunsin shahrida 2-bosqichda guruhlarga bo‘lingan holda 18 yoshdan 59 yoshgacha 50 ta sog‘lom bo‘lgan ko‘ngillilarda o‘tkazildi:
– vaksina kam doza bo‘lgan guruhda 20 ta;
– vaksina yuqori doza bo‘lgan guruhda 20 ta;
– platsebo guruhida 10 ta.
Ko‘ngillilarga preparat bir oy oralig‘ida interval bilan yuborildi.
Tadqiqotning birinchi bosqichida 25 kishi tasodifiy ravishda kam doza miqdordagi guruhga (20 kishi) yoki platsebo guruhiga (5 kishi) tayinlangan. Birinchi dozani qabul qilgan birinchi bosqichdagi ko‘ngillilarda 7 kun o‘tgach, vaksinaning xavfsizligi tasdiqlandi. Keyin tadqiqotning birinchi faza sinovlarining ikkinchi bosqichi boshlandi va xuddi shu tarzda yuqori dozada 25 nafar ko‘ngilli (20 kishi) va platsebo (5 kishi) guruhlariga tasodifiy tayinlandi.
I-bosqich klinik tadqiqotlarida ko‘ngillilarga o‘rganish maqsadida sinovlar olib borilayotgan inyeksion preparatning uch doza miqdori yuborildi va vaksinada uchta xavfsizlikni baholash o‘tkazildi.
Barcha natijalar vaksinaning xavfsiz ekanlgini ko‘rsatdi, ammo baʼzi yengil nojo‘ya taʼsiri majud edi, hech qanday jiddiy salbiy reaksiyalar qayd etilmadi, bu vaksinaning xavfsizligini isbotladi.

II-bosqich klinik sinovlar

Koronavirusga qarshi rekombinant vaksinaning II-bosqich klinik tadqiqot tasodifiy, ikki tomonlama nomaʼlum, platsebo nazoratli klinik tadqiqoti hisoblanadi.

Sinovlar 2020 yilning iyul oyida boshlandi hamda Xitoy, Chansha va Xunan shaharlarida o‘tkazildi.

Bu safar tadqiqot obyekti sifatida 18 yoshdan 59 yoshgacha bo‘lgan 900 sog‘lom ko‘ngillilar tanlandi. Bir oylik interval bilan ikki va uchta doza miqdorda preparatni yuborish sxemasi ishlab chiqildi:

– ikkita kam doza miqdorda vaksina bilan, kichik guruhda 150 ko‘ngillilar;
– ikkita yuqori dozali vaksina bilan kichik guruhda 150 ko‘ngillilar;
– uchta past dozali vaksina bilan kichik guruhda 150 ko‘ngillilar;
– uchta yuqori dozali vaksina bilan kichik guruhda 150 ko‘ngillilar;
– platsebo bilan guruhda 300 ko‘ngillilar.

Ko‘ngillilar muntazam ravishda ko‘rikdan o‘tkazilib, mutaxassislar va shifokorlar tomonidan qattiq nazorat ostida kuzatib borildi.
Nufuzli The Lancet [14] ilmiy jurnalida chop etilgan II bosqich natijalariga ko‘ra, birinchi guruhga koronavirusga qarshi ikki dozali preparat yuborilgandan so‘ng, neytrallashtiruvchi antitanalarning serokonversiya darajasi 76% bo‘lganda (150 ishtirokchidan 114 da antitanalar aniqlangan), ikkinchi guruh ishtirokchilarida (50 mkg) (150 kishidan 108 da) 72% ni tashkil etdi. Uch dozali rejim bilan uchinchi guruhdagi (25 mg) neytrallashtiruvchi antitanalarning serokonversiya darajasi 97% ni (148 ishtirokchidan 143tasida) va to‘rtinchi guruhda (50 mkg) - 93% (148 dan 138ta) ni tashkil etdi.

Umumiy natijalarga ko‘ra, turli xil antigen dozalari bo‘lgan rekombinant koronavirus vaksinasi ikkinchi dozadan keyin preparatning immunogenligi yaxshi ko‘rsatkichga ega ekanligi maʼlum bo‘ldi.

ZF-2001 vaksinasining I- va II-klinik sinovlari natijalariga ko‘ra samaradorlik darajasi

Vaksinaning O‘zbekistondagi klinik tadqiqotlari
10 dekabr kuni Bosh vazir o‘rinbosari Behzod Musayev tomonidan mamlakatda
ZF-UZ-VAS2001 vaksinasining III faza klinik sinovlarining boshlanishiga start berildi. Marosim Innovatsion rivojlanish vazirligi binosida Innovatsion rivojlanish vaziri Ibrohim Abdurahmonov, Xitoyning Zhifei Longcom Biopharmaceutical kompaniyasining mutaxassislari qatnashdilar.

Xitoydagi O‘zbekiston elchixonasi yordamida O‘zbekistonga Zhifei kompaniyasi tomonidan 6000 dona sinov vaksinasi (50% haqiqiy vaksina, 50 % platsebo), 12 ming dona PZR testlar, 8 ming dona antitanalarni aniqlovchi testlar xamda barcha ishlatiladigan yordamchi materiallar (shpris, niqob, ko‘zoynak, krioprobirkalar va h.k.) olib kelindi.

2020 yil 10-dekabrda respublikada koronavirusga qarshi Xitoyning Anhui Zhifei Longcom kompaniyasi vaksinasinig uchinchi bosqichi sinovlari boshlandi.
Vaksinani klinik tadqiqotlar guruhi tarkibiga 8 nafar Anhui Zhifei Longcom kompaniyasining xodimi, 30 nafar Ilg‘or texnologiyalar markazining olimlari, 112 nafar sog‘liqni saqlash xodimlari, 36 nafar Sall-markazning shifokorilari ishtirok etdi.

Tadqiqotlarning uchinchi bosqichi natijalariga ko‘ra, vaksina yuqori samaradorlikni va yuqori darajadagi antitanalarni ko‘rsatdi. Bundan tashqari, 2021 yil fevral oyida o‘tkazilgan sinovlari natijalariga ko‘ra, laboratoriya namunalari natijalariga ko‘ra, vaksina koronavirusning "janubiy afrika" shtammiga qarshi aktiv neytral xolatini saqlab qoldi. O‘zbekistondagi klinik tadqiqotlar xalqaro klinik amaliyotda qo‘llaniladigan huquqiy va axloqiy meyorlarga muvofiq GSR (Good Clinical Practice –Tegishli Klinik Amaliyot) qoidalarini hisobga olgan holda o‘tkazildi.

Tadqiqotlarga umumiy hisobda skrining sinovlaridan o‘tgan 14415 kishi qatnashish istagini bildirgan. Shundan 18 yoshdan oshgan 13250 ko‘ngillilar tadqiqotda ishtirok etish uchun rozilik varaqasini imzoladilar.
3 aprel holatiga ko‘ra 4603 ko‘ngillilar to‘liq emlandi (yani vaksinaning barcha uch doza miqdorini qabul qilishdi). Vaksinani ikki doza miqdorda 6667 nafar, bitta doza miqdorda – 6865 nafar, shundan 117 nafari 60 yoshdan oshgan ko‘ngillilar ishtirok etdi.

Takidlash joizki, nazorat guruhiga kiritilgan 150 nafar ko‘ngillilarning
90 foizida ikkinchi dozadan so‘ng qonda 4,55 Au / ml dan yuqori bo‘lgan antitana darajasi aniqlandi, bu koronavirusni zararsizlantirish uchun yetarli darajani anglatadi. Vaksinani koronavirusning yangi “britaniya” va “braziliya” shtammlariga qarshi samarali ekanligi ham tasdiqlandi.

Nazoratga olingan guruhda 150 emlanganlarda antitanalarning hosil bo‘lishi

Antitanalar konsentratsiyasi 4,55 Au/ml kam bo‘lgan emlanganlar
  • 2-dozadan keyin
  • 10 %
  • 1-dozadan keyin
  • 64 %
Antitanalar konsentratsiyasi 4,55 Au/ml yuqori bo‘lgan emlanganlar
  • 2-dozadan keyin
  • 90 %
  • 1-dozadan keyin
  • 36 %
O‘rtacha ko‘rsatkich
  • 2-dozadan keyin
  • 26,3 Au/ml
  • 1-dozadan keyin
  • 2,9 Au/ml
Vaksinani ro‘yxatdan o‘tkazish
ZF-UZ-VAC2001 vaksinasining O‘zbekistonda o‘tkazilgan klinik sinovlari davomida, emlashdan keyin jiddiy yon taʼsiri va o‘lim holatlari bo‘lmagan, bundan tashqari isitma, bosh og‘rig‘i va inektsiya hududida qizarish kabi kichik yon tasirlarning foiz darajasi 0,003% dan kam bo‘lgan.
Nojo‘ya taʼsirlar
<0,003%
Nojo‘ya taʼsirlar
1-daraja
0
Nojo‘ya taʼsirlar
2-daraja
0
Nojo‘ya taʼsirlar
3-daraja
0
O‘lim
 holati
O‘zbekiston Respublikasi Innovatsion rivojlanish vazirligi va Sog‘liqni saqlash vazirligining Xitoy vaksinasini sinashdagi faol ishtiroki hamda ularning klinik tadqiqotlarga qo‘shgan hissasi natijasida fevral oyida O‘zbekiston hammuallifi sifatida etirof etildi. Vaksina mamlakatimizda ZF-UZ-VAC2001 nomi ostida ro‘yxatdan o‘tdi.

Joriy yilning 1 martida o‘zbek-xitoy vaksinasi ZF-UZ-VAC2001 O‘zbekistonda tibbiy amaliyotda foydalanish uchun DV/X 08646/03/21 raqamli rasmiy ro‘yxatdan o‘tkazildi. Shundan sO‘ng, 15 mart kuni ushbu vaksina Xitoyda ham ro‘yxatdan o‘tkazildi.

27 mart kuni o‘zbek-xitoy ZF-UZ-VAC2001 vaksinasining birinchi partiyasi 1 million dozada O‘zbekistonga Xitoydan yetkazib berildi.

Shuningdek, aprel-iyun oylarida O‘zbekistonga 3,5 million dozada ushbu vaksinaning ikkinchi partiyasini yetkazib berish rejalashtirilgan.


O‘zbekistonda emlash jarayonlari


O‘zbekistonda ommaviy emlash jarayoni 1 apreldan boshlangan. Iyul oyidan boshlab 18 yoshdan katta bo‘lgan aholi qatlamini o‘zlari biriktirilgan birlamchi tibbiy-sanitariya muassasalarida ixtiyoriy ravishda vaksina olishlari mumkinligi eʼlon qilindi.
Ushbu guruhga koronavirusga chalingan bemorlarni davolashga ixtisoslashgan muassasalar xodimlari, tez tibbiy yordam xodimlari, shoshilinch tibbiy yordam tizimi xodimlari, yuqumli kasalliklar shifoxonalari xodimlari, koronavirus diagnostikasi bilan shug‘ullanadigan laboratoriya va ambulatoriya hamda poliklinikalar xodimlari kirdi.